Quẻ 15 · Địa Sơn Khiêm

Quẻ Khiêm có Khôn là đất ở trên, Cấn là núi ở dưới. Núi vốn cao mà lại nằm dưới đất, như người có tài đức mà tự đặt mình xuống thấp. Chữ Khiêm nghĩa là nhún nhường, không tự mãn. Đây là quẻ hiếm hoi mà sáu hào đều tốt hoặc không có lỗi, vì khiêm ở đâu cũng hợp. Trình Di và Chu Hi giảng khiêm không phải là tự hạ thấp giả tạo, mà là biết mình, biết người và không chiếm phần hơn.

1. Hào 1 · 初六

   謙謙君子，用涉大川，吉。

   Khiêm khiêm quân tử, dụng thiệp đại xuyên, cát.

   Người quân tử khiêm rồi lại khiêm, dùng đức ấy mà vượt sông lớn, tốt.

   Sơ Lục là hào âm ở dưới cùng của quẻ Khiêm, đã khiêm lại ở chỗ thấp nhất, nên gọi là khiêm khiêm. Tiểu Tượng nói lấy sự thấp mình để tự chăn dắt bản thân. Như người mới vào nghề chịu khó học, không tranh phần, nên khi gặp việc khó được nhiều người sẵn lòng giúp mà vượt qua.

2. Hào 2 · 六二

   鳴謙，貞吉。

   Minh khiêm, trinh cát.

   Sự khiêm tốn vang ra bên ngoài, giữ chính thì tốt.

   Lục Nhị âm ở vị âm, vừa trung vừa chính, khiêm từ trong lòng nên tiếng tốt tự lan ra. Tiểu Tượng nói đó là vì giữa lòng có được điều ấy, không phải làm ra vẻ. Như một nhân viên tận tụy không bao giờ kể công, vậy mà đồng nghiệp ai cũng nhắc đến họ với sự quý trọng.

3. Hào 3 · 九三

   勞謙君子，有終吉。

   Lao khiêm quân tử, hữu chung cát.

   Người quân tử có công lao mà vẫn khiêm, giữ được đến cuối cùng, tốt.

   Cửu Tam là hào dương duy nhất, làm chủ cả quẻ, gánh việc nặng mà không tự cao. Tiểu Tượng nói muôn dân đều phục. Hệ Từ khen người có công mà không kể, có công mà không cho là đức của mình. Như người đã gánh phần khó nhất của dự án, đến lúc thành công lại nhường lời cảm ơn cho cả nhóm.

4. Hào 4 · 六四

   无不利，撝謙。

   Vô bất lợi, huy khiêm.

   Không gì không lợi, cứ phát huy đức khiêm.

   Lục Tứ âm ở vị âm, đắc chính, nhưng đứng trên Cửu Tam có công lớn và ngay dưới Lục Ngũ ở ngôi tôn, chỗ đứng rất tế nhị. Vì thế phải đem đức khiêm ra mà ứng xử, tôn người trên, nhường người có công. Tiểu Tượng nói như vậy là không trái phép tắc. Như một phó phòng ở giữa giám đốc và người nhân viên xuất sắc, khéo nâng người dưới, kính người trên, nên công việc trôi chảy.

5. Hào 5 · 六五

   不富，以其鄰，利用侵伐，无不利。

   Bất phú, dĩ kỳ lân, lợi dụng xâm phạt, vô bất lợi.

   Không cần giàu mà vẫn được láng giềng theo cùng, lợi dùng việc chinh phạt, không gì không lợi.

   Lục Ngũ mềm mỏng ở ngôi tôn, không cậy của mà người vẫn quy về vì đức khiêm. Nhưng khiêm không có nghĩa là nhu nhược: Tiểu Tượng nói chinh phạt là để trị kẻ không chịu phục. Như người lãnh đạo hòa nhã, lắng nghe mọi người, nhưng khi có ai cố tình phá quy định chung thì vẫn xử lý dứt khoát.

6. Hào 6 · 上六

   鳴謙，利用行師，征邑國。

   Minh khiêm, lợi dụng hành sư, chinh ấp quốc.

   Tiếng khiêm vang ra, lợi dùng quân mà chinh phạt trong ấp nước của mình.

   Thượng Lục ở cuối quẻ, đức khiêm đã có tiếng nhưng Tiểu Tượng nói chí vẫn chưa thỏa. Chu Hi giảng việc đem quân đánh ấp nước của mình là quay về chỉnh đốn chính mình, không phải đi tranh với người. Như người được khen khiêm tốn mà thấy việc lớn chưa thành, bèn tự nghiêm khắc sửa thói quen và sắp xếp lại nội bộ.

Khiêm tốn là đức đi được đường dài: có tài mà không tự mãn, có công mà không kể. Nên chia phần công bằng, nhường người có công, nhưng vẫn giữ nguyên tắc khi cần cứng rắn.

• Quẻ hỗ解40 · Giải
• Quẻ đảo豫16 · Dự
• Quẻ đối履10 · Lý
• Quẻ trước大有14 · Đại Hữu
• Quẻ sau豫16 · Dự