Quẻ 47 · Trạch Thủy Khốn

Quẻ Khốn có Đoài là đầm ở trên, Khảm là nước ở dưới. Nước lẽ ra phải ở trong đầm lại rút hết xuống dưới, để lại cái đầm khô cạn. Hào dương bị các hào âm che lấp, như người có tài mà bị bó tay. Chữ Khốn vẽ hình cái cây bị nhốt trong khung, không vươn ra được. Trình Di và Chu Hi đều cho rằng Khốn là lúc thử thách người quân tử: hoàn cảnh bức bách nhưng lòng vẫn giữ được niềm vui và chỗ đứng.

1. Hào 1 · 初六

   臀困于株木，入于幽谷，三歲不覿。

   Đồn khốn vu chu mộc, nhập vu u cốc, tam tuế bất địch.

   Mông ngồi khốn trên gốc cây trụi, lui vào hang tối, ba năm không thấy mặt ai.

   Sơ Lục âm nhu ở dưới cùng, lại nằm trong quẻ Khảm hiểm, tuy ứng với Cửu Tứ nhưng Tứ cũng đang khốn nên không giúp được. Tiểu Tượng nói vào hang tối là vì u tối, không sáng. Như người gặp chuyện buồn rồi đóng cửa ở lì trong nhà, càng thu mình càng thấy bế tắc. Điều nên làm là tìm cách bước ra ánh sáng, nói chuyện với người khác.

2. Hào 2 · 九二

   困于酒食，朱紱方來，利用亨祀，征凶，无咎。

   Khốn vu tửu thực, chu phất phương lai, lợi dụng hưởng tự, chinh hung, vô cữu.

   Khốn ngay trong cảnh rượu thịt, dải thao đỏ sắp đến, lợi giữ lòng thành như lúc dâng lễ; vội tiến thì xấu, không lỗi.

   Cửu Nhị dương cương, đắc trung, nhưng kẹp giữa hai hào âm, như người có cơm áo đủ đầy mà tài năng không có chỗ thi thố. Tiểu Tượng nói nhờ giữ được trung mà có điều mừng. Giống người làm ở một chỗ lương ổn mà nhàm chán, giữ thành tâm và kiên nhẫn thì cơ hội từ người trên thường tới, còn bỏ ngang vội vàng thì dễ hỏng việc.

3. Hào 3 · 六三

   困于石，據于蒺蔾，入于其宮，不見其妻，凶。

   Khốn vu thạch, cứ vu tật lê, nhập vu kỳ cung, bất kiến kỳ thê, hung.

   Khốn vì đá chắn, dựa vào bụi gai tật lê, vào nhà mình không thấy vợ, xấu.

   Lục Tam âm ở vị dương, không trung không chính, trên đụng Cửu Tứ cứng như đá, dưới cưỡi Cửu Nhị như ngồi trên gai. Tiểu Tượng nói dựa vào gai là vì cưỡi lên hào cương, về nhà không thấy vợ là điều chẳng lành. Như người cố chống người mạnh hơn, dựa vào chỗ không đáng dựa, đến khi quay về thì chỗ dựa thân thiết cũng không còn. Bài học là đừng tự đẩy mình vào thế kẹt vì cố chấp.

4. Hào 4 · 九四

   來徐徐，困于金車，吝，有終。

   Lai từ từ, khốn vu kim xa, lận, hữu chung.

   Đến một cách chậm chạp, bị khốn vì cỗ xe bằng kim loại, đáng tiếc, nhưng có kết cục.

   Cửu Tứ dương ở vị âm, không chính, muốn xuống giúp Sơ Lục là người mình ứng, nhưng bị Cửu Nhị như cỗ xe chắn giữa nên đến chậm. Tiểu Tượng nói đến chậm vì chí ở người dưới, tuy vị không xứng nhưng có người cùng. Như người muốn về giúp gia đình ở quê mà vướng công việc, đến muộn thì áy náy, nhưng rốt cuộc vẫn đến được.

5. Hào 5 · 九五

   劓刖，困于赤紱，乃徐有說，利用祭祀。

   Tị ngoạt, khốn vu xích phất, nãi từ hữu duyệt, lợi dụng tế tự.

   Bị cắt mũi chặt chân, khốn vì người đeo dải thao đỏ; rồi dần dần có niềm vui, lợi giữ lòng thành kính như lúc tế tự.

   Cửu Ngũ dương cương, trung chính, ở ngôi tôn, nhưng trên có Thượng Lục, dưới có Lục Tam làm tổn thương, bề tôi chưa hết lòng giúp. Tiểu Tượng nói chí chưa được thỏa, nhưng nhờ trung trực mà dần có vui, giữ lòng thành thì nhận được phúc. Như người lãnh đạo bị cả cấp trên lẫn cấp dưới làm khó, giữ ngay thẳng và chân thành, theo thời gian người ta thường hiểu ra.

6. Hào 6 · 上六

   困于葛藟，于臲卼，曰動悔。有悔，征吉。

   Khốn vu cát lũy, vu niết ngột, viết động hối. Hữu hối, chinh cát.

   Khốn vì dây sắn dây leo quấn chân, ở chỗ chênh vênh không yên, tự nhủ: động thì hối. Biết hối mà đi thì tốt.

   Thượng Lục ở chỗ tột cùng của Khốn, như bị dây leo quấn mà đứng chênh vênh, nhưng khốn đến cùng thì có lối ra. Tiểu Tượng nói bị dây leo quấn là vì chưa đúng chỗ, biết hối mà đi thì tốt. Như người vướng trong một mối làm ăn rối rắm, sợ thay đổi nên cứ đứng yên. Nhận ra cái sai của mình rồi dứt khoát bước ra thường là cách thoát khốn.

Lúc khốn khó, hoàn cảnh có thể bó buộc nhưng chí hướng vẫn thuộc về mình. Nên bớt lời, giữ ngay thẳng, kiên nhẫn làm việc thực và sẵn sàng bước ra khi nhận ra lối thoát.

• Quẻ hỗ家人37 · Gia Nhân
• Quẻ đảo井48 · Tỉnh
• Quẻ đối賁22 · Bí
• Quẻ trước升46 · Thăng
• Quẻ sau井48 · Tỉnh