Gieo quẻ bằng cỏ thi: phép 49 cọng và cách tự thực hành

Phép Đại diễn trong Hệ Từ nói gì?

Hệ Từ thượng, chương 9, trình bày phép Đại diễn qua thao tác chia, lấy một, đếm bốn và giữ phần dư. Chu Hi giải thích trong Dịch học khải mông, phần Minh thi sách, và Thệ nghi thuộc Chu Dịch bản nghĩa. Cần phân biệt lời kinh với chú giải thực hành về sau.

Theo phép này, chuẩn bị 50 cọng nhưng đặt riêng một cọng không dùng, còn 49 cọng tham gia tính. Một hào cần ba lần biến; sáu hào cần 18 lần biến, ghi từ hào sơ dưới cùng lên hào thượng. Các thao tác có ý nghĩa biểu tượng trong kinh, còn kết quả số học vẫn có thể theo dõi từng bước.

Một lần biến gồm những bước nào?

Ở biến đầu của mỗi hào, chia 49 cọng thành hai bó rồi rút một cọng từ bó phải. Sau khi rút, cả hai bó vẫn cần có cọng để đếm. Đếm từng nhóm bốn ở mỗi bó và giữ phần dư; nếu chia hết thì giữ nhóm bốn cuối, không ghi dư bằng 0.

Gộp cọng rút riêng với hai phần dư rồi đặt chúng sang bên, phần còn lại dùng cho biến tiếp theo. Việc bỏ riêng này chỉ có nghĩa tách khỏi số đang đếm. Trong một hào, không gom về 49 giữa các biến; chỉ bắt đầu lại với 49 khi sang hào mới.

• Chia số cọng đang dùng thành bó trái và bó phải, bó phải có ít nhất hai cọng.
• Rút một cọng từ bó phải, kẹp riêng, gọi là quải nhất.
• Đếm bó trái từng bốn cọng, giữ phần dư từ 1 đến 4.
• Đếm bó phải còn lại từng bốn, cũng giữ phần dư từ 1 đến 4.
• Đặt riêng một cọng đã rút cùng hai phần dư, rồi gộp số còn lại.

Ba lần biến tạo ra hào 6, 7, 8, 9 ra sao?

Biến thứ nhất đặt riêng 5 hoặc 9 cọng, nên còn 44 hoặc 40. Biến thứ hai và thứ ba mỗi lần đặt riêng 4 hoặc 8 cọng. Sau đủ ba biến, số còn lại chỉ có thể là 24, 28, 32 hoặc 36; chia số ấy cho 4 để được giá trị hào.

Ví dụ một hào: từ 49 bỏ 5 còn 44, bỏ tiếp 4 còn 40, rồi bỏ 4 còn 36. Tổng đã bỏ là 13, và 36 chia 4 được 9, tức lão dương. Số 9 là loại hào, không phải vị trí thứ chín trong quẻ sáu hào.

• Còn 24 cọng: 24 / 4 = 6, lão âm, nét đứt động thành nét liền.
• Còn 28 cọng: 28 / 4 = 7, thiếu dương, nét liền tĩnh.
• Còn 32 cọng: 32 / 4 = 8, thiếu âm, nét đứt tĩnh.
• Còn 36 cọng: 36 / 4 = 9, lão dương, nét liền động thành nét đứt.

Vì sao xác suất khác phép ba đồng xu?

Trong mô hình lý tưởng theo lối giải Chu Hi, biến đầu bỏ 5 có xác suất 3/4, bỏ 9 là 1/4. Hai biến sau bỏ 4 hay 8 đều có xác suất 1/2 mỗi loại. Chẳng hạn, muốn được 6 phải bỏ lần lượt 9, 8, 8, nên xác suất là 1/4 × 1/2 × 1/2 = 1/16. Được 9 cần bỏ 5, 4, 4, cho 3/16.

Ở cả hai phương pháp, xác suất một hào động đều là 1/4, và xác suất hào dương ở quẻ chính đều là 1/2. Điểm khác là cỏ thi có dương động nhiều gấp ba âm động theo lý thuyết, còn ba xu cân đối cho hai loại động ngang nhau. Khác xác suất không có nghĩa lời luận đáng tin hơn; đây là phân bố cách tạo hào, không phải tỷ lệ sự việc sẽ xảy ra.

• Hào 6: cỏ thi 1/16; ba đồng xu 1/8.
• Hào 7: cỏ thi 5/16; ba đồng xu 3/8.
• Hào 8: cỏ thi 7/16; ba đồng xu 3/8.
• Hào 9: cỏ thi 3/16; ba đồng xu 1/8.

Tự thực hành bằng cọng thật hoặc que tính

Chuẩn bị 50 cọng cỏ thi hoặc que tính và giấy bút, đặt riêng một cọng để còn 49 cọng tham gia. Thực hiện ba lần biến theo các bước trên, ghi số cọng còn lại sau mỗi biến trên cùng một dòng. Sau biến thứ ba, chia số còn lại cho 4 và ghi giá trị hào.

Chỉ gom lại đủ 49 cọng khi bắt đầu hào mới. Ghi lần lượt từ hào sơ dưới cùng lên hào thượng, đủ sáu dòng để kiểm lại số còn sau từng biến và dãy sáu giá trị hào.

Nếu mô phỏng bằng máy, cần tuân theo xác suất lý tưởng nêu trên. Chọn điểm chia ngẫu nhiên chưa chắc tạo đúng phân bố; cách chọn điểm chia cũng ảnh hưởng xác suất.

Ví dụ đủ sáu hào: Tiết biến Truân

Ví dụ sau ghi từ dưới lên; mỗi dòng bắt đầu lại bằng 49 cọng. Dãy giá trị nhận được là 7, 9, 8, 8, 7, 8, trong đó chỉ hào hai có giá trị động. Các số trung gian cho phép kiểm lại cả phép trừ lẫn loại hào.

Ba hào dưới là Đoài, ba hào trên là Khảm, ghép thành Thủy Trạch Tiết, quẻ số 60. Đổi hào hai từ dương sang âm thì quẻ biến là Thủy Lôi Truân, số 3; quẻ hỗ là Sơn Lôi Di, số 27. Theo lệ đọc một hào động của Chu Hi, lời hào cửu nhị của Tiết là trọng tâm, đặt trong toàn cảnh quẻ.

• Hào 1 bỏ 5, 8, 8: 49 → 44 → 36 → 28; 28 / 4 = 7.
• Hào 2 bỏ 5, 4, 4: 49 → 44 → 40 → 36; 36 / 4 = 9.
• Hào 3 bỏ 5, 8, 4: 49 → 44 → 36 → 32; 32 / 4 = 8.
• Hào 4 bỏ 9, 4, 4: 49 → 40 → 36 → 32; 32 / 4 = 8.
• Hào 5 bỏ 9, 8, 4: 49 → 40 → 32 → 28; 28 / 4 = 7.
• Hào 6 bỏ 5, 4, 8: 49 → 44 → 40 → 32; 32 / 4 = 8.

Đọc kết quả mà không bỏ qua câu hỏi

Cỏ thi có thể cho không hào động, một hoặc nhiều hào động; không phải lượt nào cũng giống ví dụ Tiết. Hãy xem dãy sáu giá trị, quẻ chính và các vị trí 6 hoặc 9 trước khi đọc quẻ biến. Không có hào động vẫn là kết quả hợp lệ, không cần gieo lại để có thêm chuyển động.

Phần đọc cỏ thi chú trọng lời kinh và cách chọn trọng tâm theo hào động. Hãy đưa lời đọc trở lại một việc cụ thể, như ranh giới thời gian của một kế hoạch, rồi đối chiếu điều kiện thực tế trước khi hành động.

Kinh Dịch Online hiện gieo quẻ bằng ba đồng xu; phép Mai Hoa Thể Dụng chỉ là phần đối chiếu bổ trợ trong bài luận.